Zo ging de NOS opnieuw de mist in met wetenschapsnieuws

Zo ging de NOS opnieuw de mist in met wetenschapsnieuws

De redactie van NOS op 3 maakte een korte reportage over nanofolie die schadelijke straling van mobiele telefoons tegen moet houden. Het item is echter kort door de bocht en inmiddels gerectificeerd. Wat ging er mis?

De NOS lag het afgelopen jaar meerdere malen onder vuur vanwege de gebrekkige berichtgeving over wetenschappelijke thema’s. Zo berichtte de NOS onder meer over een zuiplappeninvasie in ziekenhuizen op nieuwsjaarnacht, dat jongeren stress krijgen van sociale media en dat het aantal hartstilstanden zou zijn gedaald door het rookverbod.

De roep om aparte wetenschapsredacteuren – de NOS heeft geen aparte redactie daarvoor – werd luider. Hoofdredacteur Marcel Gelauff reageerde op alle commotie en kreeg een delegatie van de vereniging van wetenschapsjournalisten over de vloer.

Maar ook in het nieuwe jaar begaat de NOS een misstap. Dit keer is het de redactie van NOS op 3 die een item maakte over een folie die straling van mobieltjes tegenhoudt.

Toegegeven, het item is minder tendentieus dan dat van Zembla, dat in juni aan pure bangmakerij deed met de uitzending ‘Ziek van je mobieltje’. Wetenschapsjournalist Nadine Böke schreef daarover een uitgebreid artikel op De Nieuwe Reporter. Maar ook de bijna twee minuten durende video van NOS op 3 bevat genoeg onjuistheden. De video is inmiddels offline gehaald, maar onze vrienden van GeenStijl hebben een kopie van de video gemaakt.

(N.B. Ook de GPD publiceerde een stuk over de wonderlijke nanofolie, dat eveneens kort door de bocht is.)

‘Pas nou op met die straling!’

Gelijk in het begin gaat het al mis. Redacteur Emil van Oers belt met ene René en richt zich vervolgens tot de kijker: “We hebben die telefoon de hele dag op ons lichaam en daar kan straling bij vrijkomen. Toch?” Bij een mobiele telefoon kan inderdaad straling vrijkomen. Sterker nog: zonder radiogolven, een vorm van straling, kun je met een mobiele telefoon niet eens bellen. Straling klinkt bovendien eng, terwijl het overal om ons heen is in de vorm van licht.

De camera zwenkt naar rechts. Peter van der Vleuten, wiens bedrijf de nanofolie ontwikkelt, komt in beeld. “Ja, dat is inderdaad zo. En nu gaan wij proberen de gevolgen van die straling te voorkomen.” Hij impliceert dat de straling schadelijke gevolgen heeft voor het menselijk lichaam. Waarom zou je anders een folie ertegen ontwikkelen? Maar het is zeer de vraag of dat zo is: in wetenschappelijke onderzoeken is dat nog nooit stelselmatig aangetoond.

De boodschap van Van der Vleuten (‘Pas nou op met die straling!’) wordt nog eens versterkt doordat hij aan het eind zonder weerwoord vier aanbevelingen mag doen: gebruik je mobiel kort, schakel zo snel mogelijk over naar een vaste lijn, draag de telefoon niet op je lichaam en houd afstand van je oor bij het bellen. Van Oers laat hem de indruk wekken dat de straling van mobieltjes niet pluis is.

Wat is elektromagnetische straling?

Tijd voor een natuurkundeles. De straling van mobiele telefoons is zogenoemde elektromagnetische straling, een brede categorie die zowel schadelijke als niet-schadelijke vormen van straling bevat.

Bij gammastraling kun je maar beter uit de buurt blijven, dat weten ze ook in Japan na de kernramp van Fukushima. Dit is ioniserende straling met zoveel energie dat het een elektron uit zijn baan om de atoomkern kan brengen. Een elektron heeft een negatieve lading. Haal je er eentje weg, dan krijgt het atoom als geheel dus een positieve lading. Een elektrisch geladen atoom heet een ion, vandaar de naam ioniserende straling.

Maar een andere vorm van elektromagnetische straling, licht, is niet-ioniserend. En straling van mobieltjes, microgolfstraling, ook niet. Je kunt er warm van worden, daarom wordt het gebruikt in magnetrons om voedsel te verwarmen. Maar de dosis is dan vele malen hoger dan bij mobiele telefoons. Dus nee, je kunt geen popcorn maken met je mobiel. Arjan Dasselaar vergelijkt het in zijn column op NU.nl met het verwarmen van een kerk met een kaars: praktisch onmogelijk.

Het klopt dat de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) straling van mobieltjes indeelt in ‘categorie 2b’: mogelijk kankerverwekkend. Van Oers haalt dat ook aan in zijn verslag. Maar hij zegt er niet bij waarom dat is: de WHO kan namelijk niet helemaal uitsluiten dat die straling schadelijk is. Om het in perspectief te plaatsen: in dezelfde categorie van mogelijk kankerverwekkende stoffen staat ook koffie.

Bewijs: het mierenexperiment

Maar Van der Vleuten heeft bewijs dat de straling van mobieltjes schadelijk is in de vorm van een experiment, dat aan bod komt in het item van NOS op 3. Mieren zouden “ernstige pijn” ervaren bij blootstelling aan de straling. Ze “gaan op hun achterste poten staan, beginnen met antennes te zwaaien, die voelen zich dus ongemakkelijk erbij”. De mieren zouden er uiteindelijk zelfs aan doodgaan.

Het item vertelt echter niet dat het mierenexperiment omstreden is. Het is namelijk niet zeker dat het effect door de straling komt. Het kan ook de ventilator zijn geweest. (Update: hier een uitgebreide debunk van het mierenonderzoek.) Bovendien zeggen onderzoeken op mieren niet per definitie iets over de effecten op mensen, zoals Van der Vleuten zelf ook aangeeft in zijn samenvatting van het onderzoek.

De werking van de nanofolie zelf is ook twijfelachtig. Het unieke materiaal zou ‘chaotische’ straling omzetten in coherente golven, waardoor de schadelijke effecten van de straling worden geneutraliseerd. Natuurkundige onzin, want de coherentie van een golf zegt niks over hoe schadelijk de straling is. Het betekent simpelweg dat alle golven ‘synchroon’ met elkaar bewegen, net als twee mensen naast elkaar in de achtbaan die tegelijk op en neer gaan.

Het is niet de enige dubieuze claim die Van der Vleuten doet op de site van zijn bedrijf, Brainport Biotech Solutions. Zo schreef hij ook dat mobiele telefoons geschikt zijn als mierenverdelger. “Bij die experimenten is vastgesteld dat straling van mobiele telefoons voor mieren letterlijk pijnlijk is.” En dat terwijl hoogst onzeker is of mieren überhaupt pijn kunnen voelen.

De linklijst op de site van Brainport Biotech Solutions verraadt de agenda van Van der Vleuten. Hyperlinks naar de Stichting Elektrohypersensitiviteit en StopUMTS.nl, clubs die waarschuwen voor de schadelijke gevolgen van straling. Van der Vleuten is bepaald geen onafhankelijke wetenschapper. Een grondige blik op de site had NOS op 3 bewust kunnen maken van de belangen van Van der Vleuten.

The bigger picture: waarom dit item?

Nu is het onmogelijk om in een item van twee minuten al deze kanttekeningen te plaatsen. Het moet voor de kijker wel kijkbaar blijven. Maar juist dit soort onderwerpen verdienen en vergen meer uitleg en nuance.

Juist daarom de vraag: waarom dit item maken? Van der Vleuten maakt een folie tegen iets waarvan niet bewezen is dat het schadelijk is. Bovendien wil hij gewoon zijn product verkopen en speelt daarbij in op de angsten van mensen. Zakelijk gezien slim, maar waarom helpt NOS op 3 daaraan mee?

NOS op 3: dit is voor ons een les

NOS op 3 heeft de video inmiddels verwijderd en een rectificatie online gezet. In een reactie aan De Nieuwe Reporter laat Emil van Oers weten dat het niet de bedoeling was om de suggestie te wekken dat straling bij mobiel bellen en internetten schadelijk is. “We zeggen we in de presentatietekst: ‘Is bellen en internetten met je mobieltje nou slecht voor je gezondheid of niet? Er zijn horrorverhalen over hersentumoren, maar niemand weet het echt zeker’, aldus Van Oers, de maker van het item. “Ook spreken we in de tekst over ‘mogelijk schadelijk’ en ‘mogelijk kankerverwekkend volgens WHO’, om de kijker duidelijk te maken dat gevolgen voor de gezondheid niet bewezen zijn.”

“We kunnen ons vinden in de kritiek dat er gedurende het item te veel nadruk wordt gelegd op de mogelijke schadelijke gevolgen van straling. Het voorbeeld van de mieren hebben we onvoldoende onderzocht en de aanbevelingen aan het eind zijn te suggestief. Om die reden hebben we besloten te rectificeren”, laat Van Oers schriftelijk weten.

“Het zijn de wetten van televisie waarin je in een zeer beperkte tijd een complex thema moet uitleggen. Daardoor kan de nuance, die dit onderwerp zeker verdient, in het geding raken. Dit is hier een voorbeeld van. En voor ons een les.”

Dit artikel verscheen eerder op De Nieuwe Reporter.